Page 67 - XXIV Konferencja Automatyków Rytro 2026

konkretne, zdefiniowane wcześniej działanie w konkretnym kontekście technologicznym. Dzięki
temu można zacząć od najważniejszych sekwencji: rozruchów, odstawień, przełączeń trybów
pracy, ręcznego sterowania elementami wykonawczymi, reakcji na alarmy krytyczne, obejść
zabezpieczeń oraz działań wykonywanych rzadko, ale o wysokim potencjale skutków.

W praktyce OEDD wymaga trzech klas sygnałów. Po pierwsze, sygnałów opisujących stan
procesu: pomiarów, alarmów, zdarzeń, stanów logicznych i sygnałów sterujących. Po drugie,
logów dokumentujących ingerencje operatora: zmiany wartości zadanych, przełączenia trybów,
komendy otwarcia lub zamknięcia, potwierdzenia alarmów, ręczne obejścia i decyzje
proceduralne. Po trzecie, sygnałów potwierdzających skutek działania: stanu urządzenia
wykonawczego, czujników krańcowych, zmian przepływu, ciśnienia, temperatury albo innych
zmiennych, które dokumentują, że akcja rzeczywiście została zrealizowana.

Jeżeli którejś z tych klas brakuje, jakość diagnozy spada. Zakład może wykryć anomalię, ale
nie potrafi rozstrzygnąć, czy przyczyną był operator, uszkodzony zawór, błędny sygnał zwrotny,
opóźnienie komunikacji czy cyberatak. Dlatego diagnostyka operatora zaczyna się nie od zakupu
algorytmu, lecz od inwentaryzacji danych: co jest rejestrowane, z jaką rozdzielczością czasową,
czy logi operatorskie są kompletne, czy mają spójne znaczniki czasu i czy można je powiązać
z danymi procesowymi.

Rys. 1. Schemat detekcji błędnych działań operatorów: rzeczywiste działanie operatora jest porównywane z modelem
działania oczekiwanego w danym stanie procesu.

3. Reguły zamiast czarnej skrzynki

W świecie AI modne są dziś modele uczone na danych. W diagnostyce operatora nie należy
jednak od nich zaczynać. Powód jest bardzo prozaiczny: w wielu instalacjach nie istnieją duże,
dobrze opisane zbiory danych obejmujące poprawne i błędne działania operatorskie we
wszystkich stanach awaryjnych. Co więcej, im bezpieczniejsza instalacja, tym mniej ma danych o
realnych awariach. Paradoksalnie więc najlepsze zakłady mogą mieć najgorszy materiał do
uczenia modeli czysto statystycznych.

Dlatego pierwszą warstwą OEDD powinny być modele regułowe, tworzone z wiedzy
technologów, automatyków, doświadczonych operatorów, dokumentacji producentów
i zatwierdzonych instrukcji. Reguła może mieć formę prostą: jeżeli spełniony jest warunek
technologiczny A, aktywne jest zezwolenie B, a alarm C ma określony stan, to w czasie T operator

Paweł Wnuk, Diagnostyka operatora i AI str. 3
XXIV KONFERENCJA AUTOMATYKÓW RYTRO 2026 POLITECHNIKA WARSZAWSKA