Page 65 - XXIV Konferencja Automatyków Rytro 2026

Diagnostyka operatora w przemyśle procesowym

i nowa rola AI

dr inż. Paweł Wnuk, prof. dr hab. inż. Jan Maciej Kościelny
Instytut Automatyki i Robotyki, Politechnika Warszawska

Najkrótsza teza tego tekstu brzmi: w nowoczesnym zakładzie przemysłowym operator
powinien być diagnozowany z taką samą powagą, z jaką diagnozuje się zawór, czujnik,
pętlę regulacji i sieć sterowania. Nie po to, aby odebrać człowiekowi sprawczość, lecz
po to, aby szybciej wykrywać błędne działania, lepiej rozumieć ich przyczyny i
ograniczać ryzyko przejścia instalacji w stan awaryjny.

Streszczenie

Błędy ludzkie pozostają jedną z najczęstszych przyczyn incydentów i poważnych awarii
w przemyśle procesowym. Jednocześnie klasyczna diagnostyka techniczna przez lata
koncentrowała się głównie na uszkodzeniach aparatury, urządzeń automatyki, pętli regulacji oraz
- coraz częściej - na cyberatakach. Brakującą warstwą jest automatyczna detekcja i diagnostyka
błędów operatora, czyli OEDD (Operator Errors Detection and Diagnosis). Niniejszy artykuł
przedstawia tę koncepcję w języku inżynierskim, bez nadmiernego formalizmu: jako praktyczny
element architektury bezpieczeństwa dużej instalacji procesowej.
Punktem wyjścia jest regułowe podejście do modelowania poprawnych akcji operatora.
Zakłada ono, że nie trzeba budować globalnego modelu człowieka-operatora. Wystarczy wybrać
krytyczne sekwencje obsługi, opisać przesłanki ich uruchomienia, dopuszczalny czas reakcji
i oczekiwane potwierdzenia skutków na obiekcie. W drugiej części artykułu pokazano, jak tę
podstawę można rozszerzyć o AI: modele wykrywania anomalii, predykcję skutków działań,
monitorowanie przeciążenia poznawczego oraz duże modele językowe (LLM), które mogą działać
jako warstwa interpretacyjna nad procedurami, alarmami, logami operatorskimi i dokumentacją
utrzymaniową. Ostatnia część omawia ryzyka stosowania AI: halucynacje, fałszywą pewność,
utratę kalibracji zaufania, problemy po fine-tuningu, cyberbezpieczeństwo i odpowiedzialność
organizacyjną.

Słowa kluczowe: diagnostyka operatora, OEDD, przemysł procesowy, systemy sterowania,
bezpieczeństwo procesowe, AI, LLM, human-in-the-loop, diagnostyka techniczna.

1. Dlaczego diagnostyka operatora staje się tematem zarządczym

Wiele dużych zakładów przemysłowych ma dziś rozwiniętą diagnostykę aparatury, monitoring
pętli regulacji, systemy alarmowe, zabezpieczenia SIS i procedury cyberbezpieczeństwa. To
ogromny postęp w porównaniu z zakładami sprzed dwóch lub trzech dekad. A jednak
w analizach poważnych awarii nadal regularnie wraca ten sam motyw: człowiek wykonał złą
czynność, wykonał ją za późno, zignorował istotny sygnał, nie zobaczył kontekstu albo otrzymał
tak dużo alarmów, że nie był w stanie właściwie ustalić priorytetów. Literatura dotycząca
niezawodności człowieka wskazuje, że udział błędów ludzkich w wypadkach przemysłowych
i operacjach krytycznych jest bardzo wysoki (Zarei i in., 2021; Abu Hawwach, 2021).

Paweł Wnuk, Diagnostyka operatora i AI str. 1
XXIV KONFERENCJA AUTOMATYKÓW RYTRO 2026 POLITECHNIKA WARSZAWSKA